Giả Vờ Có Giá Trị (Signaling value) và Tạo Ra Giá Trị Thật (Creating value)

https://www.youtube.com/watch?v=5GvPTPbSbjc

Bài này được lấy cảm hứng từ video trên - hôm nay, mình muốn nói về một vấn đề: có quá nhiều áp lực từ xã hội lên việc phải làm thế nào để thể hiện, để ra dấu hiệu bản thân chúng ta, hay công ty chúng ta gây dựng là có giá trị. Việc bản thân chúng ta có tạo ra giá trị thật hay không thì ít được đánh giá hơn rất nhiều. Việc này đến từ những thứ chính bạn nhận thấy hàng ngày: làm ở công ty hàng đầu lương cao được coi là thành công, đỗ trường chuyên lớp chọn được coi là thành công, công ty gọi vốn được hàng triệu đô ở mức định giá vài trăm triệu hoặc vài tỉ đô được coi là thành công, v.v. Ai cũng biết có nhiều định nghĩa cho thành công, và nhiều cách để thành công cả theo nghĩa thường thấy là tiền tài và danh vọng, nhưng những định nghĩa kia đã gần như chiếm gọn cả tư tưởng xã hội bây giờ.

Nhưng cũng chính vì thế, việc tạo ra một sản phẩm thực sự có giá trị cho người dùng quan trọng hơn bao giờ hết. Nghe như nói suông, nhưng đó là câu chuyện của cá nhân mình.

Bài viết này mang đậm ý kiến cá nhân, và mình sẵn sàng nhận gạch đá từ các ý kiến trái chiều. Mình vẫn viết ra vì đây là một trong những vấn đề nghiêm trọng nhất cá nhân mình đã trải qua mà thấy rất ít người nói đến. Mình tin sẽ có nhiều người khác thấy giống mình, và việc viết ra ở đây sẽ làm chủ đề này được bàn luận nhiều hơn và minh bạch hơn.

Video nói về hiện tượng các quỹ đầu tư chỉ tập trung vào những startup bề ngoài có vẻ thành công, nhưng bản chất sản phẩm thì không thực sự tạo ra giá trị. Ví dụ tiêu biểu là startup Theranos của Elizabeth Holmes, sau khi gây quỹ được vài trăm triệu đô với mức định giá 9 tỷ, cuối cùng cũng sụp đổ vì không tạo ra được sản phẩm như hứa hẹn. Những người trên hội đồng quản trị của Theranos đều có uy tín - Henry Kissinger là cựu ngoại trưởng Mỹ, George Shultz cũng vậy, và Elizabeth Holmes cũng đã từng theo học ngôi trường danh tiếng Stanford, rồi bỏ học để startup (mô-típ rất thường thấy - Bill Gates, Mark Zuckerberg, và Steve Jobs cũng bỏ học như vậy). Việc tập trung quá nhiều vào vẻ ngoài, chứ không thực sự hiểu bản chất bên trong, không chỉ dừng ở ngành công nghệ mà cả giáo dục - vào được trường top như Stanford hay Harvard là giấc mơ rất nhiều người cho là phải có bằng được, với mọi giá, bất kể học xong có thấy bị trầm cảm và lạc lối vì bản thân mong muốn điều gì đó khác và không thấy được phát triển phù hợp. Tương tự, kiếm được việc ở Facebook, Google, hay làm Big 4 được coi là thành công lớn, bất kể làm ở đó mình có thấy phù hợp, hay có tạo ra cái gì có giá trị không. Việc tạo ra giá trị thật bị phớt lờ đi.

Bản thân mình cũng đã từng đặt những cột mốc đó để coi là thành công trong quá trình học đại học - khi vào học thì muốn vào trường tốt hơn, muốn được thực tập nơi có tiếng hơn và uy tín hơn. Mỗi lần đạt được một cái gì đó, mình lại thấy nó chưa phải thứ uy tín nhất và cứ chạy theo những cái được coi là xịn hơn, là thành công hơn, là số 1 hơn. Lúc đó vì suy nghĩ gia đình đã tốn nhiều tiền cho mình du học, nên phải cố gắng hết sức có thể để thành công theo định nghĩa truyền thống - học trường tốt, điểm cao, công việc lương cao với công ty hàng đầu. Lúc đầu định làm tài chính, rồi chuyển sang tư vấn chiến lược.

Cuộc chạy đua đấy làm mình nản sớm, và không hài lòng với bản thân - lúc nào cũng cảm giác như có cái gì đó thui chột bên trong. Đã có lúc tưởng suýt chết ở Anh vì bỏ ăn để đi networking, và kết quả là gần như ko ăn và ngủ được quá 1 tiếng liên tiếp trong vòng 2 tuần. Dần dần cảm thấy có gì đó sai sai, đang không sống đúng với bản thân,và cảm giác đó ngày càng mạnh. Chính xác là chỉ cần 2 tháng sau khi tốt nghiệp, làm ở các môi trường công ty tư vấn và ngân hàng đầu tư, mình đã cảm thấy không nhận ra bản thân là ai nữa, và thấy vô cùng thui chột.

Nhìn lại những thứ mình đã thử, cố gắng hiểu bản thân, mình nhận ra cảm giác thui chột đó đến từ việc mình đã chọn làm những thứ không đúng với điểm mạnh của bản thân. Mình vẫn muốn thành công, và ngay bây giờ định nghĩa thành công của mình vẫn là tiền tài, nhưng có rất nhiều cách để đạt được thành công đó thay vì đi theo lối mòn hay sự an toàn của xã hội - làm tài chính, làm tư vấn, làm Big 4, v.v. Khi nhìn lại, mình nhận ra mình luôn yêu thích được sáng tạo - càng sáng tạo và kì dị độc đáo, như làm app từ Excel, thì càng làm mình thích thú. Lúc trước đã từng nghĩ muốn làm nhạc sĩ, vì khi đó được thỏa sức sáng tạo. Nhưng mình không muốn việc sáng tạo đó đứng 1 mình, mà nó phải có tác động tích cực - tạo ra giá trị - lên người khác, và ý kiến chủ quan mình thấy làm nhạc chưa thực sự tạo được tác động đủ lớn. Và việc làm sản phẩm, cụ thể product management, đã giúp giải đáp 2 câu hỏi đó.

Khi làm một website và chatbot tư vấn luật, được người dùng sử dụng, và một số rất ít giải quyết được nhu cầu pháp lý của họ, mình bắt đầu hiểu được trải nghiệm tạo ra giá trị như thế nào. Nói thật cái giá trị mình đã tạo ra cho các người dùng lúc đó rất nhỏ, nhưng nó vẫn là thay đổi tích cực. Rồi quay sang làm podcast mời du học sinh chia sẻ với du học sinh giống mình cho bớt lạc lõng, được một người bố email cảm ơn và nói sẽ cho con nghe, mình thấy rất vui. Rồi đến Money Lover, làm ra những prototype giúp người dùng tiết kiệm được tiền tươi thóc thật, dù vẫn là số ít người dùng, mình thấy rất vui. Con đường để đến thành công đáng nói còn rất rất dài, và đôi khi mình nghi ngờ liệu mình có đủ khả năng. Thế nhưng sau khi đã đi qua con đường truyền thống, và con đường tự vạch ra, mình tin vào con đường tự vạch ra hơn vì đã được trải nghiệm trực tiếp việc tạo ra giá trị.

Bản thân mình là một sản phẩm từ những quyết định của mình, và cho đến giờ dù có hơi rùa bò so với nhiều người khác trong việc phát triển bản thân, mình vẫn thấy mình ngày càng có giá trị hơn.

Câu chuyện của mình tóm gọn lại chỉ là hãy cố gắng luôn lắng nghe bản thân - đừng để bên ngoài quyết định cho bạn là bạn nên sống như thế nào. Nghe có vẻ rập khuôn, và chính mình đã từng không tin như vậy, nhưng mình đã sai. Đừng lãng phí cuộc đời của bạn để sống cuộc đời khác.